Op 1 oktober 2000 werd in Nederland het bordeelverbod opgeheven. De verwachtingen waren hooggespannen, herinnert Van der Zee zich. ‘Het zou een schone industrie worden. Omdat vrouwen als zzp’er konden werken en belasting gingen betalen, zouden misstanden als sneeuw voor de zon verdwijnen.’
Maar er verschenen al snel donkere wolken aan de horizon. Zo was er de beruchte zaak rond de mensenhandelaar Saban B. ‘Hij had tientallen vrouwen op afgrijselijke wijze uitgebuit, achter ramen waarvoor gewoon een vergunning was aangevraagd.’
In diezelfde tijd begon Van der Zee zich te verdiepen in mensenhandel voor prostitutie. ‘Als journalist heb ik mij altijd beziggehouden met de vrijheid van vrouwen,’ vertelt ze. ‘Op een gegeven moment dacht ik: wat is nou eigenlijk de ergste vrijheidsbeperking die een vrouw kan overkomen? Toen dacht ik: gedwongen prostitutie is toch wel heel erg. Je wordt dan niet alleen in je vrijheid beperkt, maar je lichamelijke integriteit wordt ook nog eens geschonden op een manier die buitengewoon traumatisch is. Ik vroeg mij af: hoe overleef je dat geestelijk eigenlijk? Ik kon mij er geen voorstelling van maken.’
Op allerlei manieren verdiepte Van der Zee zich in de wereld van prostitutie. Zo deed ze vrijwilligerswerk bij een opvang voor slachtoffers van gedwongen prostitutie. ‘We gingen er vaak op uit met die vrouwen. Hun lievelingsactiviteit was naar de Noordermarkt gaan. Met de pont over het IJ vonden ze ook geweldig.’
‘Het waren heel leuke vrouwen, maar wat ze hadden meegemaakt was afgrijselijk. Zo was er een vrouw uit Oeganda die naar Nederland was gesmokkeld, onder het voorwendsel dat ze in een fabriek van sportkleding zou gaan werken. Deze vrouw kwam in een privéhuis terecht. Daar sloten ze haar op zonder eten en drinken. Totdat ze brak. Daarna zeiden ze: “Je moet gewoon seks hebben met klanten.” Dat filmden ze allemaal en toen zeiden ze: “Als je niet doet wat wij zeggen, dan zetten wij dit allemaal op internet.” Die vrouw was gewoon kapotgemaakt.’
‘Er waren ook vrouwen die kinderen hadden, maar ze hadden geen idee wie de vader was. Want van hun uitbuiter mochten ze geen condooms gebruiken. Ik dacht bij mezelf: het zou toch een schone branche worden? Ik besloot verder onderzoek te doen, wat betekende dat ik met iedereen ging praten die op de één of andere manier te maken had met prostitutie. Dus met vrouwen in de prostitutie, hulpverleners, politiemensen, mensenhandel-rechercheurs en officieren van justitie.’
Het onrecht dat ze aantrof, verbijsterde haar. ‘Als een nieuw land zich aansloot bij de EU, stroomde de Wallen vol met pooiers en vrouwen uit dat land. Daar kon je de klok op gelijk zetten. Op de Wallen was op een gegeven moment een straat die de “Hongaarse straat” werd genoemd. Alle vrouwen die daar zaten werden uitgebuit. En niet alleen door pooiers – vaak was er ook een kamerverhuurder die vond dat hij gratis seks van zo’n vrouw mocht krijgen.’
‘Ik hoorde gruwelijke verhalen. Zo vertelde Jolanda de Boer, officier van justitie, over een vrouw die elk weekend duizenden euro’s bij elkaar moest brengen. Als dat niet lukte, moest ze van haar pooier op haar handen en knieën gaan zitten. Dan sloeg hij haar en dan schold hij haar uit voor hond. Bij een huiszoeking bij die pooier werden in zijn keuken allemaal blikken hondenvoer gevonden. Maar die man had geen hond. Die vrouw moest waarschijnlijk hondenvoer eten. Zulke verhalen gaan je niet in koude kleren zitten.’
‘Ik sprak vrouwen op tippelzones, in clubs en uit de high class escort. Uit al die gesprekken bleek dat het hele idee dat ze er zelf voor gekozen zouden hebben en dat het makkelijk geld verdienen is, omdat je alleen maar op je rug hoeft te liggen, compleet onzin is.’
Toch duiken dat soort verhalen nog geregeld op in media.
‘Dat oppervlakkige verhaal wordt telkens weer verteld door journalisten, en dat is het verhaal dat mensen willen lezen. Mensen zijn sowieso niet geïnteresseerd in mensen die in de shit zitten, maar al helemaal niet in vrouwen die in de shit zitten. Het is gewoon een ongemakkelijke waarheid die indruist tegen de overheidsideologie. De overheidsideologie is: wij hebben het gelegaliseerd, daardoor is het veiliger geworden voor vrouwen, en vrouwen kunnen nu gewoon als zzp’er werken en we moeten het nog normaliseren.
Eens has ik daarover een gesprek in debatcentrum de Balie met Eberhard van der Laan, oud-burgemeester van Amsterdam. Hij zei: “We moeten het normaliseren.” En toen zei ik: “Nou, als we dat in de achttiende eeuw hadden gezegd bij het afschaffen van de slavernij, dan zaten we daar nu nog mee.” Volgens hem kon het door een aantal slimme ingrepen toch worden veranderd. Nou, er is helemaal niks veranderd.
Kijk, het gaat altijd om vrouwen die op de een of andere manier kwetsbaar zijn – enkele uitzonderingen daargelaten. Het gaat om vrouwen met een geschiedenis van seksueel geweld of dakloosheid. Het gaat om vrouwen die door extreme armoede geen andere oplossing zien. En het gaat om vrouwen die vanuit hun kwetsbaarheid gemanipuleerd of gedwongen worden door figuren die daar heel veel geld mee kunnen verdienen.
Het zijn kwetsbare vrouwen die zich daarin begeven. Want als jij een vrouw bent die in kracht is opgegroeid, dan ga je bijvoorbeeld rechten studeren of journalistiek. Dan ga je niet achter een raam staan. Dat dat een bewuste, vrije keuze is, klopt niet. Een vrije keuze maak je als je kunt kiezen tussen gelijkwaardige opties. Maar een vrije keuze is niet doen wat iemand anders, een pooier, wil dat jij doet. Een vrije keuze is ook niet het enige doen wat je nog kunt bedenken om te overleven.
Ook met vrouwen in de highclass escort heb ik eerlijke gesprekken gevoerd. Eén van hen zei tegen mij: “Het maakt niet uit of je op straat staat, achter een raam of in de highclass escort – dat je er 2000 euro voor verdient in plaats van 20 euro, verandert niets aan het traumatiserende gegeven dat jij een stuk vlees bent wat te koop is.”
Het is ook niet zo dat je in de highclass escort niet met gewelddadige sekskopers te maken hebt. Een vrouw uit die sector vertelde mij dat ze door een man die aan de coke was, keihard anaal verkracht is. En dan publiceert Linda wel van die glamourverhalen. Maar is de realiteit ook zo glamoureus?’
Toch zijn er veel mensen die zeggen dat we het als gewoon beroep moeten zien. Wat zeg je tegen hen?
‘Het is geen normaal beroep, omdat er bij de prostitutie een grens overschreden wordt - namelijk de grens van het intieme - die in geen enkel ander beroep wordt overschreden.
Je kunt wel zeggen: ja, maar er zijn ook mensen die wc’s moeten schoonmaken. Dat is ook een vies beroep. Ja, maar je moet geen seks hebben met je baas. Ik vind dat wel een cruciaal verschil.
En dan heb je ook nog mensen die tegen mij zeggen: ik vind dat vrouwen moeten doen met hun lichaam wat ze willen. Dat is ook een denkfout. Want als er één arena is waar vrouwen niet met hun lichaam doen wat ze willen, dan is dat de prostitutie. Want ze doen wat hun klant wil. Ze doen wat hun pooier wil. Ik heb van zoveel vrouwen gehoord: “Ik moet een knop omzetten om het te kunnen doen.” Nou, als je een knop moet omzetten om het te kunnen doen, dan is er eigenlijk toch wat aan de hand.’
Je beschrijft dit als een enorm onrecht. Het gaat bij prostitutie vaak om vrouwen uit bijvoorbeeld Oost-Europa die worden misleid door mensenhandelaren en hier worden uitgebuit. Hoe verklaar je dat daar maar weinig publieke verontwaardiging over bestaat?
‘Dat komt omdat onze overheid zegt: wij vinden dat dit genormaliseerd moet worden. En de meeste feministen in Nederland zeggen: we moeten die vrouwen empoweren. Maar dat is een denkfout. Uit onderzoek blijkt dat de meeste vrouwen in de prostitutie echt iets anders willen doen, maar geen manier zien om eruit te komen. Dat is niet een situatie waarin je empowered kunt worden.
Maar die discussie verlies ik al snel. Want het klinkt veel mooier en fijner als je zegt: “Ik vind dat vrouwen moeten doen met hun lichaam wat ze willen. En we moeten die vrouwen empoweren.”’
Laatst had ik op social media een gesprekje met een journalist die ik hoog heb zitten. Hij bleef maar terugkomen op het idee dat er principieel gezien toch niks mis mee was als een vrouw daar zelf voor koos om dat te doen. Dan is mijn vraag: Waarom wil je het de hele tijd hierover hebben? Want dat zijn de uitzonderingen. Als ik een lezing houd over uitbuiting in champignonkwekerijen, zegt niemand: “Er zijn toch ook vrouwen die er zelf voor kiezen om in een champignonkwekerij te werken?” Omdat het niet ter zake doet dat er ook een aantal vrouwen zijn die er zelf voor kiezen. Ik heb het nu over de grote aantallen vrouwen die in de seksindustrie worden uitgebuit. Die gewoon verkracht worden. Waarom moeten we het dan hebben over de vrouwen die het misschien leuk vinden?
Nog zo’n platitude: het is het oudste beroep ter wereld. In de eerste plaats: het klopt niet, want het oudste beroep ter wereld is jager-verzamelaar. En als het wel het oudste beroep ter wereld zou zijn, is dat dan een reden om te zeggen: daar doen we niks aan, want dat bestaat al zo lang? Ja, overstromingen bestaan ook al zo lang als de mensheid, maar daar doen we toch wat aan, of niet?
En je hebt natuurlijk de vreselijke redenering: als er geen prostitutie zou zijn, zouden mannen vrouwen gaan verkrachten. In de eerste plaats: hallo, er worden vrouwen in de prostitutie verkracht. In de tweede plaats: als mannen echt zulke extreme roofdieren zijn, is het dan een goed idee om een speciale klasse van vrouwen te creëren waar ze zich op mogen uitleven?
Maar ik geloof niet dat alle mannen roofdieren zijn. Ik denk dat mannen mensen zijn en dat er schoften tussen zitten, maar de overgrote meerderheid deugt gewoon. Maar die hebben niet geleerd dat je bepaalde dingen gewoon niet moet doen. En als je een overheid hebt die zegt: dit regelen we voor jullie, dan gaan we het gewoon legaliseren. Ja, dan leren ze ook niet dat ze dat niet moeten doen.
Het is helemaal niet zo dat een man op een gegeven moment uit elkaar knalt omdat hij lange tijd geen seks heeft. Bovendien kun je altijd ook nog jezelf bevredigen. En dan zeggen mensen: dat is niet hetzelfde. Ja, maar prostitutie is ook niet hetzelfde als echte seks, op basis van wederzijdse instemming.’
Mannen zouden moeten leren dat het tegen de waardigheid van vrouwen ingaat?
‘Ja, ik vind het ongelofelijk dat zoiets als raamprostitutie bestaat in Nederland, dat mensen dat accepteren. Het is onderdeel van rape culture. Want je zegt eigenlijk: vrouwen kun je gewoon kopen. Je kunt met een vrouw doen wat je wil. Je kunt haar kopen, je kunt ook kijken of je haar kunt krijgen zonder dat je geld geeft. Wat is eigenlijk het verschil? Het is ongewenste seks, maar je legt vijftig euro op tafel. Maakt het feit dat er geld wordt gegeven het beter? Dat vind ik een interessante vraag. Kun je iemands wil afkopen? Want die vrouw zit niet te wachten op seks met jou. Met geld vergoed je dat, maar is dat een vergoeding? Ik vind het ongelooflijk dat mensen daar niet over nadenken.
We zijn op dit moment heel erg bezig met grensoverschrijdend gedrag. We zijn heel erg bezig met femicide. Maar in beide discussies komt prostitutie niet aan de orde. Terwijl dat extreem grensoverschrijdend is. Vrouwen maken in de prostitutie 8,5 keer meer kans om te worden vermoord. Waarom hebben we het daar niet over?
Het wordt steeds gezien als onhip als je zegt: prostitutie mag eigenlijk helemaal niet bestaan. Dat standpunt heeft een slecht imago. Dat is een soort overblijfsel uit de seksuele revolutie. De seksuele revolutie was een tijd waarin mannen opeens alles mochten. En vrouwen het allemaal maar moesten laten gebeuren, want anders waren het burgertrutten.’
Het wordt wel gepresenteerd als vrijheid.
‘Maar voor wie is het vrijheid? Het is vrijheid voor de sekskoper om voor een heel laag bedrag seks te hebben met een kwetsbare vrouw uit een of ander land waar ze totaal geen perspectief heeft, bijvoorbeeld. En het is vrijheid voor pooiers om vrouwen à gogo uit te buiten. Dat is de vrijheid. Maar het is geen seksuele vrijheid.
Er wordt vaak over mij gezegd dat ik conservatief ben of christelijk of zo. Omdat mensen niet snappen dat het progressief is om te zeggen dat prostitutie moet ophouden te bestaan. De aanwezigheid van prostitutie is namelijk regressief.’
Zie je ook hoopvolle ontwikkelingen als het gaat om de strijd tegen seksuele uitbuiting in Nederland?
‘Eigenlijk niet. Sorry dat ik het zeg. Want de aandacht voor seksuele uitbuiting is verslapt. Er zijn wel particuliere initiatieven die mij hoop geven. Toos Heemskerk, voorheen hulpverlener op de Wallen, heeft lunchrooms opgezet waar slachtoffers van mensenhandel kunnen werken. Zulke initiatieven zouden veel meer ondersteund moeten worden. Het werk van International Justice Mission tegen Europese mensenhandel vind ik ook heel mooi en waardevol.
Daarnaast zouden we onze mannen moeten opvoeden. Dat is heel moeilijk om te doen in Nederland, omdat het idee bestaat dat prostitutie iets is dat we moeten normaliseren. Die ideeën zijn zo hardnekkig, ik geloof niet dat dat zomaar verandert. Maar opgeven is totaal geen optie. Het heeft hoe dan ook waarde om de waarheid te vertellen en het goede te doen, ook tegen de stroom in.’
Tekst: Gertjan de Jong
Foto’s: Jarno Colijn
Over IJM’s programma tegen Europese mensenhandel
Sinds 2019 strijdt IJM, in samenwerking met lokale autoriteiten, tegen mensenhandel in Europa. IJM richt zich daarbij op hulp aan slachtoffers, het vervolgen van mensenhandelaren en het versterken van rechtssystemen. Voor dit programma heeft IJM medewerkers in Roemenië, Nederland, Duitsland, Polen en het Verenigd Koninkrijk. Omdat ook elders in Europa vrouwen en kinderen gevaar lopen, werken we aan uitbreiding van ons programma tegen Europese mensenhandel naar andere landen. Lees meer over IJM's programma tegen Europese mensenhandel.