“Jongens, hoe bedenk je het! En dit gebeurt gewoon in Nederland, hè! Op loopafstand van de Zuidas.”
Wie Kees Gootjes spreekt, merkt al snel waar zijn hart sneller van gaat kloppen: onrecht opsporen, het tegengaan van uitbuiting, bedrijven aanspreken op hun verantwoordelijkheid. Als het gaat om onrecht kan hij fel uit de hoek komen. Tegelijk zijn de glimlach en de kwinkslag nooit ver weg. “Als je dit werk doet, moet je waken voor verbittering en moedeloosheid,” is zijn overtuiging.
Nu en dan gooit hij er een Engelse term of zin tussendoor, wat zijn internationale komaf verraadt. Hij groeide op in Zuid-Korea, waar zijn vader hoogleraar theologie was. Later verhuisde hij naar Canada en uiteindelijk naar Nederland.
Waarom is hij zo bezig met economisch onrecht? “Ik kan er niets aan doen,” zegt hij met een glimlach. “Het is een soort professionele afwijking van mij geworden. Dus ik ben eindeloos nieuwsgierig naar deze thema’s. In mijn hoofd blijft het maar doorgaan, ook in mijn vrije tijd. Als je mij naar een bedrijf vraagt, zou ik niet weten wat hun omzetcijfers zijn of hun marge of iets dergelijks. Dat lees ik allemaal wel, maar dat sla ik niet op. Ik weet wel hoe het staat met hun duurzaamheid en vooral hun mensenrechtenprestaties. Dus ja, I can't help myself. Zo ben ik gewoon. En dat is af en toe irritant, want dan stel ik allemaal kritische vragen.”
Die laatste eigenschap komt in zijn dagelijks werk goed van pas. Hij is directeur van De Nieuwe Beurskoers, een vereniging voor christelijke beleggers. In die rol spreekt hij beursgenoteerde bedrijven aan op uitbuiting in hun productieketens.
Bij een eerdere werkgever, Fair Wear Foundation, zag hij dat moderne slavernij vaak in het verborgene plaatsvindt. “Wereldwijd deden we audits in kledingfabrieken. Eens deden we zo’n audit bij een fabriek in Myanmar. Er vonden vaker audits plaats. Bij elke audit werd hetzelfde gebouw bezocht en leek alles in orde. Maar deze keer zagen de auditors nog een tweede gebouw op het terrein.
Dat gebouw bleek op slot te zitten. Er zouden alleen wat machines en apparaten staan, maar ze hoorden er duidelijk stemmen. Ze drongen erop aan dat het gebouw open moest. Vervolgens kwamen er een groot aantal jonge vrouwen en kinderen naar buiten. Zij werden daar uitgebuit, onzichtbaar voor het oog van de wereld.”
Recent onderzocht De Nieuwe Beurskoers hoe tien grote bedrijven omgaan met moderne slavernij. Wat vond je van de uitkomsten?
“Wat ik schokkend vond, was dat geen enkel bedrijf actief op zoek gaat naar moderne slavernij. We hadden bewust bedrijven uitgekozen omdat zij actief zijn in een sector en land met een hoog risico op moderne slavernij. Soms lees je wel in een jaarverslag dat ze het zijn tegengekomen. Maar ze zoeken er niet gericht naar.”
Hoe verklaar je dat? Willen mensen aan de top gewoon niet horen van uitbuiting en moderne slavernij?
“Ook bij zulke bedrijven werken mensen die heel gemotiveerd zijn om uitbuiting aan te pakken. Inmiddels heb ik ook gesprekken gehad met bestuurders die zich het behoorlijk aantrekken dat mensen worden uitgebuit in productieketens. Maar toch: het is niet hun primaire focus. Als bedrijf heb je als doel om je product of dienst zo goed en goedkoop mogelijk in de markt te zetten. Moderne slavernij is een soort bijvangst daarvan. Het valt buiten beeld. Dan geldt vaak: see no evil, hear no evil. Dus als je het niet weet, hoef je er ook niets mee te doen. Dat is denk ik een heel menselijke reactie.”
Zie je ook grote bedrijven waar wél echt stappen worden gezet om uitbuiting tegen te gaan?
“Zeker, daar gebeuren ook verrassende dingen. Zo heb ik contact met een jongeman uit Taiwan, Charles Niece. Hij werkt voor een katholieke orde die veel contact heeft met arbeidsmigranten. Daar ontdekten ze dat velen onder omstandigheden werkten die neerkwamen op dwangarbeid. Zo moesten ze vaak duizenden dollars aan bemiddelingskosten betalen of konden ze het fabrieksterrein niet zomaar verlaten.
Deze Charles zocht uit welke grote bedrijven van hun diensten profiteerden, omdat ze in hun supply chain zaten. Hij diende klachten in via de klachtenprocedure van die bedrijven. Tot zijn verrassing werkten die bedrijven eigenlijk altijd mee. Zo heeft hij al meer dan zes miljoen dollar terug kunnen geven aan arbeidsmigranten. Gewoon via de klachtenprocedure. Die bedrijven waren blij dat ze signalen kregen van uitbuiting en wilden die misstanden echt aanpakken.”
Voelt het soms als David tegen Goliath als je grote beursgenoteerde bedrijven aanspreekt op uitbuiting?
“Mensen hebben vaak het idee dat grote bedrijven onbereikbaar zijn, omdat ze een miljardenomzet hebben en juridische afdelingen vol mensen waartegen je het moet opnemen. Aan de ene kant klopt dat. Aan de andere kant zijn grote bedrijven behoorlijk kwetsbaar. Juist omdat ze zo groot zijn en producten van over de hele wereld binnenhalen. Dat weten ze. Als je hen wijst op misstanden, bewijs je hun ook een dienst.
Wij willen dat bedrijven de intrinsieke waarde van ieder mens respecteren. Daarom zijn we vaak kritisch. Maar dat betekent niet dat wij tegen ze zijn. We zijn aandeelhouder, we staan aan hun kant. Ik hoop altijd dat gezamenlijke doel te vinden.”
Heb je de indruk dat uitbuiting en onrecht in de wereldeconomie een blinde vlek zijn in Nederland?
“Het is absoluut een blinde vlek. De laatste jaren is de aandacht voor deze thema’s veel minder geworden. Het wordt allemaal gezien als ‘woke’, dus niet relevant. Als ik een vraag stel tijdens een aandeelhoudersvergadering, hoor ik geregeld zuchtende aandeelhouders om me heen.
Wij hebben in Nederland vaak het idee dat het allemaal goed geregeld is, maar dat is gewoon niet zo. Laatst publiceerde de arbeidsinspectie een rapport over de vleessector. Het is echt schokkend wat je daarin leest. Ze gebruiken vooral arbeidsmigranten en werken niet met vaste contracten. Ben je kritisch of ziek, dan vlieg je eruit en ben je ook je huisvesting kwijt. Wie moeilijk doet of ziek wordt, wordt op straat gezet. Als ik dat lees, denk ik: jongens, hoe haal je het in je hoofd?
Ik heb contact met de havenpastoor die werkt in de haven van Amsterdam. Die heeft lang moeten vechten om zeevarenden van schepen af te laten gaan, want dat mochten ze vaak niet eens. Dat is gewoon dwangarbeid in onze haven. Ik heb meer dan vijf jaar op de Zuidas gewerkt. En dat is hemelsbreed twee vijf kilometer daar vandaan. Dan zie je dat dwangarbeid gewoon voor onze deur plaatsvindt.”
Moderne slavernij is een gigantisch groot probleem. Kun je als individu wel een verschil maken?
“Ja, dat geloof ik zeker. Ik ben heel erg geïnspireerd door gewone mensen die grote dingen hebben gedaan. Einzelgängers die tegen de stroom in durfden te gaan.
Een mooi voorbeeld vind ik Edmund D. Morel. Hij leefde eind negentiende eeuw en zijn taak was om pakbonnen te vergelijken met daadwerkelijke vracht op schepen. Naar Congo gingen vooral wapens; wat terugkwam waren rubber en ivoor. De waarde van wat terugkwam was vele malen groter dan de waarde van wat erheen ging. Hij realiseerde zich: dit kan alleen maar in stand worden gehouden door de grootschalige inzet van gratis arbeid. Dus slavenarbeid.
Hij heeft zich daarna de rest van zijn leven ingezet voor de Congolese zaak. En hij heeft voor elkaar gekregen dat koning Leopold II dat gebied uiteindelijk moest opgeven. Dus als individu kun je veel invloed uitoefenen. Alleen moet je kijken hoe je jouw invloed in jouw specifieke situatie kunt inzetten.”
“Ook als organisatie heb je een unieke rol te spelen. Ik vind het mooi en knap wat jullie doen als International Justice Mission. Dat jullie niet alleen mensen bevrijden uit situaties van uitbuiting, maar ook ervoor strijden dat daders worden vervolgd en berecht en pleiten voor effectieve wetgeving.
In dat opzicht zie ik het werk van International Justice Mission als aanvullend op mijn werk. Voor De Nieuwe Beurskoers houd ik me vooral bezig met de grote spelers in de economie: de beleggers en de bedrijven zelf. Want slavernij speelt niet alleen op regionaal en nationaal niveau, waar jullie vooral actief zijn, maar is onderdeel van het mondiale economische systeem.”
De Nieuwe Beurskoers is een vereniging van kerken en kerkelijke instellingen. Zie je een verband tussen de Bijbel en de strijd tegen uitbuiting?
“Jazeker. We zijn een vereniging van christelijke beleggers. Wij geloven in de intrinsieke waarde van ieder mens die geraakt wordt door de wereldeconomie. En dat is wat mij betreft sterk gebaseerd op de Bijbel en op het christelijke gedachtegoed.
De Bijbel neemt het bijna altijd op voor de underdog. Dus ja, ik heb wel het gevoel dat mijn geloof aan de kant staat van de arbeidsmigrant, de kledingfabriekmedewerker of degene die onder dwang in een steengroeve in India werkt. Ik heb het gevoel dat God dichter bij die personen staat dan bij aandeelhouders die over de rug van allerlei mensen een bonus van 100 miljoen euro toekennen aan hun CEO.”
Als christelijke aandeelhoudersvereniging staan we in een eeuwenoude traditie van christenen die een moreel gesprek aangaan met bedrijven. In Amerika had je de Quakers, die beleggingen in bedrijven die betrokken waren bij slavernij afwezen. Tijdens de Vietnamoorlog waren er christelijke beleggers die in actie kwamen tegen bedrijven die napalm produceerden. Dat heeft niets te maken met iets nieuws dat als ‘woke’ is bestempeld, we staan in een traditie die eeuwenoud is.
Je kunt zelfs teruggaan naar de VOC, het eerste beursgenoteerde bedrijf ter wereld. Ook toen waren er christelijke aandeelhouders die bezwaar maakten tegen het feit dat de VOC actief oorlog voerde in Indonesië. Uiteindelijk gingen zij het gesprek aan met het bestuur. Toen dat niet werkte, trokken ze hun investeringen terug. Ja, dat gebeurde in 1605. Misschien klinkt het idee als nieuw in Nederland, maar het is echt niet nieuw. Dus als je het ‘woke’ wilt noemen: wij zijn al ‘woke’ sinds 1605!”
Kees Gootjes (1981) is directeur van De Nieuwe Beurskoers, een christelijke aandeelhoudersvereniging die bedrijven aanspreekt op hun maatschappelijke verantwoordelijkheid. Daarnaast maakt hij als singer-songwriter muziek onder de naam LoudwithLight. Ook in zijn muziek schuwt hij maatschappijkritische thema's niet, zoals te horen is in het nummer Not Alright.
Hij groeide op in Zuid-Korea en Canada als derde van vijf kinderen. Samen met zijn vrouw en drie kinderen woont hij in Amersfoort. Met de interactieve voorstelling ‘God en het Grote Geld’ was hij te zien op onder meer het Graceland Festival.
Zelf ook deze voorstelling organiseren? Neem contact op: [email protected].